De doop verwijst naar wat God doet.

Vanuit deze grondgedachte willen de Confessionele Vereniging en het Confessioneel

Gereformeerd Beraad in de Protestantse Kerk in Nederland een bijdrage leveren aan

de discussie die momenteel in de kerk wordt gevoerd rond het onderwerp

‘doopgedachtenis’.

Wij nemen aan deze discussie deel met een open houding en met begrip voor hen

die verlangen naar concrete vormen om de doop te gedenken en te beleven. Mensen

geven te kennen behoefte te hebben aan voortdurende ervaring. Ook wordt sterk

gehecht aan de individuele keuze- en beslissingsvrijheid. Dit zijn niet bij voorbaat

verkeerde zaken. Ze uiten zich dikwijls in een bewust en enthousiast geloofsleven

dat niet alleen de mensen zelf, maar ook de kerk van vandaag verrijkt.

Toch zien wij ook gevaren bij een te zeer ervaringsgericht geloof. Geloven is een

zaak van beleven, maar meer nog van belijden. Daarbij mag een mens zich richten

op het heil dat God in Christus schenkt. Zijn werk omvat niet alleen individuele

mensen, maar ook volken, gemeenschappen en opeenvolgende generaties. Dat gaat

aan ons leven, belijden en ervaren vooraf, zodat wij ons erdoor gedragen weten.

Om deze redenen is de Protestantse Kerk in Nederland een kerk van de kinderdoop,

en wil zij dat ook van harte zijn. Wij bespeuren binnen onze kerk een zekere

krampachtigheid bij het spreken over de kinderdoop, alsof deze nu niet meer voluit te

verdedigen zou zijn. Daartegenover stellen wij de rijke verkondiging in de

kinderdoop. Deze verkondiging is zo vol en ruim, dat een mens deze doop een leven

lang telkens weer met vreugde en dankbaarheid kan gedenken en vieren.

Met het oog op dit laatste zien wij een belangrijke uitdaging voor de kerk in deze tijd.

De toenemende vraag naar concrete vormen van doopgedachtenis hangt onzes

inziens samen met een onbetaalde rekening van de kerk. Te weinig werd en wordt in

de gemeente de doop als een reële en levende zaak present gesteld en actueel

gemaakt voor het geloofsleven van gemeenteleden. Hier is veel te doen, zowel op

het gebied van uitleg en toerusting, als bij het gebruik van vormen die ons helpen de

doop als een zaak van hier en nu te belijden en te beleven.

Wij richten ons in deze notitie op het vele dat we als Protestantse Kerk in Nederland

al in huis hebben. Tal van reeds aanwezige vormen en mogelijkheden kunnen we

kerk en de kerkleden. Beter dan de toevlucht te zoeken in vormen die wezensvreemd

zijn aan de wortels van de Protestantse Kerk, of op zijn minst de associatie daaraan

oproepen, is de kracht van onze eigen traditie te overwegen en die met nieuwe

vreugde en elan present te stellen.

In kort bestek noemen we aspecten van de kinderdoop die de rijke inhoud juist in

onze ervaringsgerichte en individualistische tijd verhelderen en onderstrepen. Wij

geloven dat het heilzaam en bevrijdend is, wanneer deze aspecten door de kerk met

nieuwe kracht worden beleden en ingebracht:

In de ‘grote opdracht’ aan het slot van Matteüs 28 valt op dat ‘alle volken’ gedoopt

moeten worden (Mat. 28:19). Hier worden we herinnerd aan een grondlijn van het

bijbelse getuigenis: God werkt in de weg van volken, van collectieven. Dit

gemeenschappelijke denken omspant niet alleen volken, maar ook generaties.

Zo stelt Petrus in de context van de doop: “want voor u geldt deze belofte, evenals

voor uw kinderen en voor allen die ver weg zijn en die de Heer, onze God, tot zich

zal roepen” (Hand. 2:39). Dit collectieve denken is ook bekend vanuit de praktijk van

de proselietendoop rond het begin van onze jaartelling. Kinderen van gezinnen die

overgingen tot het Jodendom werden meegedoopt.

Hetzelfde collectieve besef herkennen we in enkele nieuwtestamentische

vermeldingen van de doop van complete gezinnen (Hand. 16:15, 33; 18:8; 1 Kor.

1:16). Het keert tevens terug in het beeld van ‘het lichaam van Christus’ en het

corporatief-persoonlijke spreken over ‘het zijn in Christus’. Men denke aan Romeinen

6, waar staat: “Weet u niet, dat wij allen, die in Christus Jezus gedoopt zijn, in zijn

dood gedoopt zijn?” (Rom. 6:3), of aan Kolossenzen 2, waar vanuit ditzelfde

perspectief een analogie tussen besnijdenis en doop wordt verwoord: “In Hem [in

Jezus] bent u ook besneden, niet door mensenhanden, maar met de besnijdenis van

Christus …. Toen u gedoopt werd bent u immers met Hem begraven, en met Hem

bent u ook tot leven gewekt…” (Kol. 2:11-12).

Naar ons besef zou het bevrijdend zijn voor velen wanneer de kerk vandaag met

kracht dit getuigenis verwoordt.

De keerzijde van de individualistische gerichtheid is dat velen zich op zichzelf

teruggeworpen voelen. Ook de inhoud van het geloof wordt dikwijls zo individueel

toegespitst, dat de grote lijnen van Gods schepping en zijn omgang en geschiedenis

met de wereld in de grote verbanden van volken en generaties uit het oog zijn

verloren. Bij uitstek de kinderdoop maakt daarentegen de bijbelse grondlijn zichtbaar

van God die een weg gaat met volken en generaties, en ze maakt tot zijn volk.

Deze weg van God met zijn mensheid en schepping gaat boven ons individuele

bestaan uit. God zelf draagt de wereld. Dit besef behoedt ons niet alleen voor een al

te egocentrische geloofsvisie, maar het geeft de op de enkele mens gerichte

geloofsinhoud ook zijn kader en een heilzame bedding.

Een belangrijk element in het denken over de (kinder)doop is de in de Bijbel

aanwijsbare volgorde van Gods belofte en menselijk geloof. Zeker zal de doop

geloofsgemeenschap gedoopt. Het geloof van doopouders en gemeente omringt het

ten doop gehouden kind. Onderwijzing en voorleven (Mat. 28:19) mogen leiden tot

een bewust geloofsantwoord in het leven en belijden van een als kind gedoopt

gemeentelid.

Niettemin gaan Gods beloften voorop. In de tijd waarin de klassieke doopformulieren

in het bijbelse thema van het ‘verbond’. Zoals God een verbond sloot met Abram en

Israël, zo is de doop het teken en zegel van de verbondsrelatie die Hij in Christus

met elk mensenkind wil aangaan.

Het bijbelse spreken over dit verbond toont op krachtige wijze de grond van Gods

handelen met mensen. Dit is van belang voor het vaststellen van de eenmaligheid

van de doop. Het primaat van Gods beloften en de onvoorwaardelijke inzet van zijn

liefde worden helder in de Bijbel geïllustreerd. Zie bijv. Genesis 15 en 17: een

volwaardige relatie die door God eenzijdig wordt ingezet en bekrachtigd.

Laat de Protestantse Kerk in Nederland in deze tijd voluit staan voor dit getuigenis.

Ook wij zien met dankbaarheid de zegen van enthousiasmering en verlevendiging

door verschillende evangelicale invloeden binnen de kerk. Wij constateren echter ook

een in menig opzicht toenemend activisme, waarbij de mens met ‘wat hij doet voor

God’ te zeer centraal komt te staan. De doop wordt dan gezien als ‘mijn keuze voor

God’. Dit resulteert niet zelden in verkramping en uitputting. De verkondiging in de

doop is echter dat ‘wat wij doen voor God’ het gevolg is van wat ‘Hij deed en doet

voor ons’.

De doop verwijst naar wat God doet. Dit uitgangspunt achten wij wezenlijk bij het

nadenken over de doop en het gedenken van de doop in het persoonlijk en

gemeentelijk leven.

Het gaat bij de doop in de eerste plaats om de afwassing van de zonden door

Christus, zodat de relatie met God hersteld kan worden. Vervolgens verwijst de doop

naar het nieuwe leven met God. We waren dood, maar zijn opgestaan met Christus.

De doop richt ons op Gods grote, bevrijdende daden aan ons. Zij gaan voorop,

daarna volgt ons geloofsantwoord en – zo de Heer het geeft – de beleving van Gods

goedheid die Hij in de doop bezegelde.

Wij roepen de Protestantse Kerk in Nederland op om in haar spreken over de doop

de verkondiging van Gods grote daden van redding en vernieuwing centraal te

stellen. Op deze wijze krijgt de menselijke ervaring een juiste plek.

Te zeer zien wij dat het geloof van mensen in onze tijd geheel van hun persoonlijke

ervaring lijkt af te hangen. Daarmee moet wel samenhangen dat veel

geloofsenthousiasme ook van korte duur is. Het valt niet mee om een geloofsleven

vol te houden dat vooral op de kurk van gevoel en beleving drijft. Gevoel en ervaring

laten het immers ook gemakkelijk afweten. Ons geloof mist dan een vaste, zekere

basis. Het eigene van het geloof is juist dat wij niet in onszelf, maar buiten onszelf

houvast en zekerheid zoeken, en hebben gevonden in Jezus Christus. Zo is er rond

de doop veel te ervaren. Maar bovenal ‘be-tekent’ de doop het verzoenende

heilswerk van God in Christus voor ons en aan ons.

d. Eén Bijbel, twee testamenten

Bij het denken en spreken over de doop en de kinderdoop speelt de visie op de

Bijbel en zijn twee testamenten een belangrijke rol. Het is veelzeggend dat kerken en

groepen die de kinderdoop ‘onbijbels’ achten, vaak eenzijdig de nadruk leggen op

het Nieuwe Testament. Binnen de tradities, waarin de Protestantse Kerk in

Nederland wortelt, blijft men in leer en gemeentepraktijk naast het Nieuwe Testament

ook vasthouden aan de blijvende betekenis van Oude Testament. Dit is een

fundamentele visie op de eenheid van Gods Woord.

Het Nieuwe Testament bepaalt ons bij de vervulling van Gods weg met Israël in

Jezus Christus. Onder de regie van de Heilige Geest worden Gods beloften ontsloten

voor alle volken. Het Oude Testament toont ons – in een veel grotere tijdspanne –

Gods werk aan volk en gemeenschap en zijn trouw van generatie op generatie. Het

stelt ons voor de praktijk van een geloofsleven dat in een veelal gebroken bestaan en

in voorlopigheid uitziet naar Gods Koninkrijk.

Het zou een goede zaak zijn wanneer de kerk zich in haar denken over de doop en

de gedachtenis van de doop nadrukkelijk richt op de eenheid van Gods Woord met

de beide testamenten. Dat houdt de geestelijke zaken in balans en geeft ons ook ten

aanzien van de doop zicht op de ‘breedte en lengte en hoogte en diepte’ (Ef. 3:18)

van Gods heilvolle boodschap voor mens en wereld.

Het is goed in de gemeente vormen en tijden te hebben om de doop te gedenken.

De doop is eenmalig en kan niet herhaald worden. Ze kan echter wel telkens

herdacht worden, zodat we des te meer beseffen hoe rijk we zijn als gedoopte

mensen.

In deze notitie benadrukken we dat er in de Protestantse Kerk al een groot aantal

prachtige gelegenheden is voor doopgedachtenis. Wij constateren dat er binnen

onze gemeenten in relatie tot de doop vaak (te) weinig met deze kansen wordt

gedaan. Juist hier liggen mogelijkheden om de doop opnieuw present te stellen,

zonder te snel te grijpen naar vormen die haast vanzelf de gedachte aan herdoop

oproepen.

Behalve het benutten van vormen en geschikte tijden, is ook de uitleg en het gesprek

daaromheen van groot belang. In veel gemeenten wordt in een doopdienst

nauwelijks meer een dooponderwijzing gelezen. Nu zijn er wellicht ook andere

momenten van uitleg en instructie denkbaar. Dat doet echter niets af van het belang

van een goede voorbereiding voor zowel een juist bedienen als een met vreugde

beleven van de doop.

Hoofdmoment van gedachtenis van de (kinder)doop is de eenmalige openbare

geloofsbelijdenis. Dit is de eigenlijke doopgedachtenis van de tot volwassenheid

gekomen mens die als kind werd gedoopt. Hiermee neemt hij (of zij) zijn (of haar)

doop voor eigen rekening.

Het jawoord, gesproken door de ouders, wordt overgenomen. En we beantwoorden

het grote ‘ja’ van God met ons eigen ‘ja’.

Knielen en handoplegging geven deze gedachtenis een lichamelijk aspect. Gebed,

zegening en ontvangst van een persoonlijk bijbelwoord maken de doopgedachtenis

tot een diep doorleefde ervaring.

teken van het gedoopt zijn met de heilige Geest.

Het is goed wanneer ook de sacramentalia nadrukkelijk rond de geloofsbelijdenis

staan uitgestald, dat wil zeggen: de met water gevulde doopvont en het

avondmaalgerei met brood en wijn.

Een even belangrijke vorm van doopgedachtenis is de steeds weer terugkerende

avondmaalviering. Ook het avondmaal verwijst, evenals als de doop, naar het

verzoenend werk van Jezus Christus, waardoor wij mogen leven in het licht van

Gods liefde. Mensen, die het geheim van de doop verstaan, gehoorzamen in de

viering van het avondmaal aan de opdracht van onze Heer: “Doet dit… tot mijn

gedachtenis”.

Vervolgens is elke doopdienst ook weer een gedachtenis aan de eigen doop. Laten

we bij een doopdienst dan ook niet enkel spreken van de ‘bediening van de doop’

maar ook van de ‘viering van de doop’, zoals we ook bij een avondmaalsdienst

spreken van ‘bediening en viering’. In elke doopdienst vieren alle gemeenteleden de

doop mee doordat ze de doop zien en de doopwoorden horen.

Zo belijden en ervaren zij hun eigen verbondenheid met Christus en de gemeente.

Ook worden in elke doopdienst allen opgeroepen tot een nieuwe gehoorzaamheid.

Laten we dit alles dan ook concreet en zichtbaar maken, bijvoorbeeld door in de

liturgie van de doop gezamenlijk de apostolische geloofsbelijdenis te zingen of deze

na voorlezing met een lied te beamen.

De waarde van een goede, zorgvuldige (al dan niet voortgezette) doopcatechese

wordt breed onderkend. Toch blijft deze vaak nog beperkt tot een relatief korte

periode voor en/of na de doop. Het zou goed zijn daarnaast ook meer permanente

vormen van gesprek en ontmoeting te verwerkelijken.

Geregelde terugkomavonden voor doopouders of een kring voor christelijke

geloofsopvoeding zijn voorbeelden. Maar ook kan worden gedacht aan een beter

gestructureerd aan de orde stellen van themata rond de doop in de reguliere

catechese en kringvormen van de gemeente.

Het gedenken en beleven van de doop zou bijzonder worden bevorderd, wanneer de

‘doopverjaardag’ een veel nadrukkelijker plaats krijgt in het geloofsleven van

gemeenteleden.

De kerk zou materialen kunnen aanreiken voor de viering van de ‘doopverjaardag’

van kinderen en volwassenen. Dit kan plaatsvinden in de persoonlijke leefsituatie van

gemeenteleden (bijv. door op een toegezonden verjaardagskaart van de kerk te

refereren aan de doop of doopdatum), maar ook in verbanden van kringen en

kerkdiensten.

De doopgedachtenis dient jong te beginnen. In verschillende kerken werkt men met

modellen waardoor op gezette tijden kinderen van een bepaalde leeftijd in of rond de

gemarkeerd. Zo leren zij al vroeg hun doop te ervaren als levende realiteit.

Door een min of meer vast tijdpad (bijvoorbeeld om de twee jaar) ontstaat een helder

patroon en een ‘rode draad’ van vieren en gedenken. Ook hier geldt: jong geleerd is

oud gedaan.

Tal van (creatieve) vormen zijn denkbaar. We noemen er slechts enkele:

- het uitnodigen van kinderen die in de doopdienst dichtbij de doopvont komen staan

om te zien wat er gebeurt. De voorganger spreekt met hen en er wordt een kinderlied

gezongen. Soms geven de kinderen iets aan de ouders die hun kindje lieten dopen;

- het door de kinderen laten meebrengen en tonen van hun eigen doopkaart;

namens de gemeente kan bij die gelegenheid aan de kinderen een mooi lijstje

(eventueel met referentie aan de kerk) worden aangeboden;

- het aan de ouders meegeven van de doopkaart voor hun pasgedoopte kind; (de

kaart kan ook tijdens een huisbezoek worden overhandigd);

- het aanbieden van een kaars of waxinelicht met een gedicht of tekst om de doop te

gedenken;

- het (nu of later) uitreiken van een kinderbijbel, bijbels dagboekje of kleurplatenboek

aan de doopouders;

- het bij een bepaalde leeftijd memoreren van de ‘doopverjaardag’ van kinderen in de

kerkdienst;

- het geven van een polsbandje met de tekst ‘ik ben gedoopt’.

Onze kerk is gezegend met veel creatieve mensen. Zo is het goed om bij het vieren

en gedenken van de doop ook nieuwe vormen te ontwikkelen en deze op hun

bruikbaarheid te overwegen en te beproeven.

Ten aanzien van het gebruik van water aarzelen wij, vanwege de al te gemakkelijke

associatie met herdoop. Bovendien vinden we in de Bijbel geen aanzetten tot

gedenkrituelen met water, veeleer worden gedenkstenen opgericht of maaltijden

gehouden.

Er zijn echter andere vormen denkbaar, die geen of minder misverstand oproepen.

We noemen er enkele:

- voor volwassenen kan jaarlijks in een dienst een moment worden georganiseerd

(bijv. tijdens de vesper op de zaterdagavond voor Pasen), waarop gemeenteleden

hun doop kunnen gedenken door bijvoorbeeld een gedenkroos of gedenksteentje

(vgl. de gedenkstenen die bij de doortocht van de Jordaan werden opgericht) in de

lege doopvont te leggen, als dank aan God voor hun doop;

- onverlet de aarzeling bij het gebruik van water bij het gedenken van de doop,

vragen we ons af of dit bij de openbare belijdenis van het geloof misschien een

goede en zinvolle functie zou kunnen vervullen. Juist bij het doen van belijdenis is de

relatie tot de doop wezenlijk. Deze verbinding zou present kunnen worden gesteld

doordat de nieuwe lidmaat zelf het doopwater aanraakt of ernaar reikt, om daarmee

zichtbaar te maken hoe hij of zij nu de doop, die de kerk eens bediende, ‘voor eigen

rekening neemt’. Wanneer men geen water wil gebruiken, kan men ook denken aan

een bloem of gedenksteentje als hierboven genoemd;

worden gevisualiseerd door het uitreiken van een narcis of andere bloem (eventueel

door te geven aan elkaar, ook aan niet-gedoopte aanwezigen), als teken van het

nieuwe leven dat door de doop aan allen wordt verkondigd;

- in een aantal gemeenten in onze kerk is al ervaring opgedaan met een

zogenaamde ‘doopreünie’. Mensen worden uitgenodigd voor een (doordeweeks)

samenzijn in de gemeente of in het kerkgebouw van hun doop. Er is een gastvrije

ontvangst, dikwijls met een expositie over de doop. (Oude) doopboeken, met daarin

de vermelding van de eigen naam en geboorte- en doopdag, kunnen worden

ingezien etc.

Hoe zou het zijn wanneer de Protestantse Kerk op niet al te lange termijn een ‘jaar

van de doop’ zou uitroepen?

Rond het thema ‘doop’ zouden bijzondere activiteiten kunnen worden georganiseerd

om de aandacht voor het sacrament te bevorderen. Zowel landelijk als plaatselijk zou

dit op velerlei wijze kunnen geschieden. Kerkbreed inspireren we elkaar om onze

doop als een actuele werkelijkheid te beleven en eruit te leven.

Tegelijkertijd zou een dergelijk ‘jaar van de doop’ kunnen functioneren in het kader

van het geheel van missionaire inspanningen van onze kerk. Velen in Nederland die

geen of weinig band met de kerk hebben, zijn als kind wel gedoopt. Hier ligt mogelijk

een belangrijk aansprekingspunt voor het komen tot hernieuwd contact.

De doop verwijst naar wat God doet. Vanuit deze grondgedachte willen we met deze

notitie bijdragen aan het gesprek over het onderwerp ‘doopgedachtenis’.

We spreken de hoop uit dat de verwondering over en dankbaarheid voor Gods

bevrijdende heil, zichtbaar geworden in het teken en zegel van de doop, ons als

gesprekspartners zullen verbinden. Dankbare verwondering gaat immers boven

verschillen in inzicht uit, zonder deze te bagatelliseren of de complexiteit van de

materie te onderschatten.

We zien ernaar uit dat op het grondvlak van de kerk een vruchtbare doopgedachtenis

tot stand zal komen, en bidden de leden van de Generale Synode en de

dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland in dit alles Gods wijsheid

en zegen toe.

Namens de besturen van de Confessionele Vereniging en het Confessioneel

Gereformeerd Beraad in de Protestantse Kerk in Nederland,

bestaande uit de predikanten ds. R.H. Boiten, ds. L.J. Bouma, dr. W.M. de Bruin ds.

D.C. Groenendijk, ds. W.D. Omta, dr. A.H. van Veluw, drs. B.H. Weegink en drs. D.

Westerneng.

Nijkerk, april 2010