Ds. Peter van Bruggen (IJmuiden) was weer eens terug in Indonesië waar hij als zendingspredikant heeft gewerkt. Hij vraagt in welke cultuur het evangelie kan landen en hoe we denken over nabij zijn...

Over de culturele bepaaldheid van het evangelie en de implementatie daarvan in de samenleving

Door ds. Peter van Bruggen

Uit de praktijk van een verdwaalde zendeling

Van diverse gesprekken met studenten aan de theologische opleiding op Nias, Sumatera/Indonesie de volgende impressie;

Ik sprak met mijn studenten over de voorkeuren en tradities rondom het Avondmaal in de Protestantse Kerk van Nias welke sinds begin 20e eeuw door gereformeerde en lutherse tradities is gevormd. De studenten keurde het gebruik van brood en wijn bij de bediening van het Avondmaal af. Brood (roti) heeft een negatieve associatie en wordt gezien als het dagelijks voedsel van de decadente westerling. Brood heeft daarnaast een slechte invloed op de spijsvertering en zorgt voor obstipatie. Bovendien geldt het woord brood ook voor zoete koekjes en gebakjes. Wijn is in een islamitische samenleving verdacht en taboe. Studenten geven de voorkeur aan ubi, dat zijn koeken gemaakt en gebakken van aardappelzetmeet. In plaats van wijn kiezen zij voor thee. Daarmee verwijzen zij naar het dagelijkse voedsel van elke gemiddelde indonesier van welke sociale orde ook, rijk en arm.
Maar waar blijven de Nieuw Testamentische elementen van “Uit vele graankorrels een meel gemalen en uit vele bezien samengeperst zijnde een wijn en drank vliet en zich ondereen vermengd…” Dat is het belang van de stervende graankorrel welke wasdom voortbrengt en het malen als verwijzing naar het lijden en bovenal de keuze van de Heiland Zelf als verwijzingen naar Zijn lichaam en bloed…
Al met al leverde het een spannende discussie op waarbij de rijkdom van de bijbelse traditie werd gespiegeld aan de lokale verstaanbaarheid in de gemeente.

Culturele bepaaldheid van het evangelie

Het evangelie is ontegenzeggelijk bepaald door de grieks/hellenistisch en joodse context waarbinnen de eerste gemeenten vorm kregen. Door de kennismaking met het evangelie ten tijde van de zending ontstond spanning rond de universele waarde en betekenis van het evangelie en de inpasbaarheid daarvan in een niet-westerse samenleving. (Dat is een samenleving die zich niet kenmerkt door een grieks/latijnse beschaving, historie van kerkscheuringen en verlichtingsdenken.)
Zending was soms radicaal in het elimineren van culturele bepaaldheden die haaks stonden op het evangelie. Het zondermeer afkeuren van voorouderverering, offercultuur, stamhierarchie etc. heeft bijgedragen aan een vertraging in de emancipatie, verdieping, en kritische doorleving van eigen identiteit. In hoge mate zijn jonge christenen in Indonesie actief in het onderzoeken van eigen wortels en proberen aan te sluiten bij eigen –soms inmiddels verdwenen- lokale cultuur. Gedachten over hemel en hiernamaals, muziek, voorouderverering en de prominente plaats van uitwerkingen van boze machten etc. en het opnieuw benoemen daarvan in de geloofsbeleving geeft een nieuwe dimensie aan de kerken in Indonesie. Een verlaat emancipatieproces!
Daar tegenover staat een sterke charismatisch en evangelical movement vanuit USA. Deze jongeren zetten zich hevig af tegen elke vorm van cultuur en traditie en vormen zich sterk naar Amerikaanse en Westerse modellen. Deze sterke weerstand tegen de lokale cultureel bepaalde tradities is dramatisch voor de harmonie in de complexe en multi-samenleving waarbij de cultuur gezien wordt als potentiele gemeenschappelijk basis voor de interreligieuze etnische dialoog in kerk en maatschappij.

Contextualisatie Cultuur en Evangelie in de Nederlandse situatie

Evangelie in zuivere vorm bestaat niet. Het Woord is vlees geworden; dat betekent de meest ultieme contextualisatie van Gods Woord. Zelfs in de persoon van Jezus van Nazareth worden wij geconfronteerd met de culturele bepaaldheid van Zijn omgeving 2000 jaar geleden. Daarin zit het wonder van Gods liefdevolle openbaring. Ook in Jezus kunnen wij niet de volle waarheid -dat is Gods wezen- ontdekken zonder Hem te zien in Zijn mens-zijn. Waar het Woord gestalte krijgt conformeert het Woord zich aan de context waarbinnen God Zich wil openbaren. Dat is Zijn neerbuigende genade!
Daarmee wil gesteld zijn dat de gestalte van het evangelie afhankelijk is van de context waarbinnen het gebracht wordt. Om een juist verstaan te komen van de verkondiging van het heil in Christus is het noodzakelijk de cultuur van de samenleving waarbinnen het gebracht wordt te verdisconteren. Verdieping in lokaal taalgebruik, sociale dynamiek, religie en spiritualiteit en het gebruik daarvan kan bijdragen aan vernieuwde uitdagingen om het evangelie toegankelijk te maken. Het vraagt om ruimte zodat het evangelie verstaan kan worden volgens eigen culturele bepaaldheid. Dan blijkt niet de context (Grieks/Hellenistisch, West-Europees, Afrikaans of Aziatisch) maatgevend te zijn, maar het hart van het evangelie zelf, dat is Christus.

Hoe wij God kennen

Het belijden van de kerk van alle eeuwen en alle plaatsen; Artikel 2 NGB
Hoe wij God kennen?
Wij kennen Hem door twee middelen. Ten eerste door de schepping, onderhouding en regering van de hele wereld. Want deze is voor onze ogen als een prachtig boek, waarin alle schepselen, groot en klein, de letters zijn, die ons te aanschouwen geven wat van God niet gezien kan worden, namelijk zijn eeuwige kracht en goddelijkheid, zoals de apostel Paulus zegt in Rom. 1 : 20. Dit alles is voldoende om de mensen te overtuigen en hun elke verontschuldiging te ontnemen. Ten tweede maakt Hij Zichzelf nog duidelijker en volkomener aan ons bekend door zijn heilig en goddelijk Woord, namelijk voor zover dat voor ons in dit leven nodig is tot zijn eer en tot behoud van de zijnen.

Artikel 2 van de NGB zoals hierboven beschreven brengt ons tot bezinning op welke wijze God Zich laat kennen. Het eerste gedeelte geeft ons te verstaan hoe God in elke vorm en gestalte openbaring kan geven van Zijn wezen. Daarbij maakt Hij gebruik van de schepping. Een andere schepping dan die gebroken werd door de zonden is er niet meer. Artikel 2 verwijst dus naar een gebroken schepping waarbinnen God zich kennen laat. Het tweede gedeelte verwijst naar het Woord waarin Hij Zich met nog meer duidelijkheid aan ons openbaart. Maar woord als taal en gestalte is cultureel bepaald en door de context gevormd!

drs. L.P.J. van Bruggen
Predikant Hervormde Gemeente IJmuiden-West (Protestantse Kerk in Nederland)