Wat is Calvinisme?

Ontstaan als scheldwoord van Lutherse zijde aan het adres van de gerefor-meerde protestanten, om zich daarmee nadrukkelijk van de gereformeerde avondmaalsvisie te onderscheiden. Calvijn zelf nam afstand van de term omdat hij niet wilde dat een beweging die bijbels wilde zijn, de naam van een mens zou krijgen. Toch is de naam gebleven.

Calvinisme staat inhoudelijk gelijk aan gereformeerd, waarbij naast de Schrift als de belangrijkste bron, de theologie van Calvijn fungeert als zelfstandige verwerking van het theologisch werk van met name Augustinus en Luther. De autoriteit van de bijbel als bron en norm voor heel het leven, de soevereiniteit van God en de verantwoordelijkheid van de mens zijn daarin beslissende elementen.  

Het calvinisme was van begin af aan sterk internationaal georiënteerd en is dat steeds gebleven. Instrumenten in de verspreiding van het calvinisme waren vooral de door Calvijn opgerichte Aca­demie in Genève en de universiteit van Heidelberg, waar theologen en juristen uit heel Europa geschoold werden. Zo heeft het calvinisme ook grote invloed in Oost-Europa gekregen. De sterke verbreiding die het calvinisme in Frankrijk kende, kon slechts met ge­weld worden tegengegaan.  

De calvinis­tische theologie heeft zijn uitwerking gekregen in een mens- en wereldbeeld dat van grote invloed is geweest op de westerse samenleving en sinds enkele decennia ook in het Oosten (Indonesië, Korea, Japan) begint door te werken. Het gedachtegoed van het calvinisme wordt confessioneel verwoord in onder andere de Heidelberger Catechismus, de Dordtse Leerregels en de Westminster Confessie. 

Er is onderscheid tussen het calvinis­me en het door A. Kuyper ingevoerde neocalvinisme. Het neocalvinisme is optimistischer dan Calvijn. Dat er bin­nen de calvinistische traditie een grote variatie bestaat, blijkt uit het feit dat zowel Friedrich Schleiermacher als Karl Barth ertoe behoren. Het puritanisme, methodisme en de zogenaam­de Evangelical traditie vinden eveneens hun wortels in het calvinisme, dat voor een belangrijk deel te maken heeft met de aandacht die Calvijn geeft aan het werk van de Heilige Geest.  

Kenmerkend voor het calvinisme is vooral de functie van de wet en de openheid voor het aardse leven. In Calvijns denken heeft de wet een blij­vende betekenis en geldt als regel voor het christelijke leven. Deze visie werkt zich in het calvinisme naar verschil­lende kanten uit, bijvoorbeeld in de aandacht voor een nauwgezette levens­wandel, de inzet voor barmhartigheid (diaconaat), de bezinning op recht en de vraag naar het recht van verzet van onderdanen tegen overheden. De open­heid voor het aardse heeft te maken met Calvijns visie dat God zich ook in de schepping openbaart, zodat natuur­wetenschappelijk onderzoek bijdraagt aan godskennis (onder andere Francis Bacon en Isaac Newton).  

Cultureel betekende het calvinisme op kerkelijk terrein een verzet tegen een beeldcul­tuur als bedreiging voor de verkon­diging van het woord, en buiten de kerk een stimulans voor kunst en cultuur als middelen voor het eren van God.

Tegelijk is ook het pelgrimmotief kenmerkend voor het calvinisme. De gedachte dat het leven op aarde tijde­lijk is komt tot uiting in een reserve tegenover cultuur en wetenschap, om­dat deze middelen ook gevaren kunnen worden.