Het onderzoek naar het geloofsverstaan en belijden van de Zeeuwse ds. Klaas Hendrikse is gestopt. Hendrikse noemt zich in zekere zin 'a-theist' en 'gelooft in een God die niet bestaat'. Zulke taal is stenen voor brood in de kerk. Afbraak in plaats van opbouw. De classis Zierikzee slingert de zaak niet verder aan. Het advies van de generale kerkvisitatie ('de landelijke EHBO') wordt opgevolgd: met rust laten, dan wordt het een beheersbare afloop. Er zijn vast wijze redenen om dit te doen. Anders komt er nog meer olie op het vuur. En extra voeding voor een persoon die gram haalt en de volle aandacht van de media wil. De officiële lezing van het beëindigen van de zaak is dat Hendrikse behoort tot de vrijzinnige stroming in de kerk. Daarrdoor is hij kerkelijk-legitiem gedekt. Maar hoe vrijzinnig is Hendrikse eigenlijk? En hoe verhoudt zijn spreken zich tot het vrijzinnig geloofsbesef? Zo naadloos is het alles niet.

PKN te vroeg gestopt met aanpak Hendrikse

Barend Weegink, in 'Vrijplaats' (Opiniepagina) in Nederlands Dagblad, zaterdag 6 febr. 2010 

Vrijzinnig godsbesef

Oude vrijzinnigen zeiden niet zoveel over God, althans niet dogmatisch in het schema van zonde en genade, niet over de verzoenende kruisdood van Christus. Ze hadden het over liefde, vrede en voorbeeld. Maar ze kenden God wel. Ze wisten vooral voor Hem te zwijgen. God is hoog en heilig, Hij is de verhevene. Er was een spiritualiteit waarin het Godsbestaan niet werd ontkend. Het ging om wijding, toewijding, stilte, inspiratie en gloed.

Wat er nu door Hendrikse c.s. van vrijzinnigheid wordt gemaakt, is een karikatuur, een aftreksel van het oude tegoed van de rechts-modernen. Daar was het bestaan van God buiten twijfel. God werd gezien in de natuur, de stilte, de verwondering. God werd beschouwd als de Allerhoogste, ook in andere religies. Vandaag hebben vrijzinnigen zich laten meenemen in uitspraken als 'een beetje geloven' en 'een minimaal christendom'. Ze gooien met het badwater hun eigen kind weg en dat is dom.

Wie voorheen niet in het bestaan van God kon geloven, nam afstand. En hield respect voor het onbereikbare, en respect voor wie wel probeerden te geloven. Zo deden Allard Pierson en Conrad Busken Huet, ze besmeurden de kerk niet met hun onvermogen. Ze hielden hoge eerbied voor de godsdienstige eis. En ze hielden de eer aan zichzelf. In die lijn zie ik Hendrikse niet gaan.

Koudvuur

Het is vreemde taal om te zeggen dat God niet 'bestaat', maar dat Hij 'gebeurt' waar mensen over Hem spreken. Het is nog vreemder om als atheïstisch dienaar van het Woord te spreken over 'geloven in een God die niet bestaat'. Zijn opvatting is wel erg koudvuur geworden.

De Protestantse Kerk moet haar pas nu niet gaan versnellen. Wie de ogen opent, ziet dat de kerk orthodoxer wordt en terugkeert tot haar corebusiness, het belijden van Christus die is gekruisigd en opgestaan. Die ontwikkeling juichen we toe. Dat had je een poos geleden toch niet kunnen denken, dat dit de mainstream is geworden?

Als het maar niet een simpel fundamentalisme en biblicisme wordt, want vroomheid vereist doordenking, de orthodoxe mens moet zich verantwoorden. Dan kunnen ook anderen die uit de scepsis komen, aansluiting vinden bij in wat in de belijdenissen al werd verwoord: aan het begin staat een enig en eenvoudig geestelijk Wezen, dat wij God noemen. De mens is tot aanbidding geroepen van God die hem gemaakt heeft en niet andersom. Andersdenkenden, twijfelaars, atheïsten en agnosten moeten je kunnen bevragen. Dan komt er toelichting en verweer en groeit er een hedendaagse orthodoxie.

Er zit een zegen in het kwaad in de zaak-Hendrikse. De kerk zelf gaat nadenken over de gelovige verwoording van het bestaan van God. De synode is van plan in het najaar te komen met een gesprek over geloofsopvattingen. Dat is een herneming van het richtingengesprek. Het lijkt me goed dat de kerk lijnen trekt en vraagt dat de dienaren van het Woord zich binnen het belijden bewegen. De kerk moet weren wat haar belijden in de weg staat, daar is ze kerk voor. De vrijzinnigheid is vanouds de richting met grote aandacht voor 'de mens onder God'. Als de vrijzinnigheid medefundament is van de kerk, deelt ze in het klassieke godsbesef dat God 'is'. God bestaat in zichzelf. Daar moet Hendrikse op aangesproken worden, langs een keurige procedurele weg. Ik heb de indruk dat hij dit niet wil en dat de kerk het niet durft of doet. Er wordt te vroeg gestopt. Maar in een ketterjacht en het eruit knikkeren, zie ik niets. De helende weg, anders dan de juridische, is de beste, al komt die zacht over.

Ultieme gevolgtrekking

Mensen als Hendrikse zullen hun eigen consequentie moeten trekken; uiteindelijk zal de kerk zelf de ultieme gevolgtrekking maken als hij het niet doet. Dat zit verpakt in de gedane ambtsbelofte. Mogelijk zijn er voor Hendrikse onuitgesproken redenen om in de kerk te blijven hangen. Waarschijnlijk zullen mensen als hij de kerk voor gezien houden, omdat ze er niets meer te zoeken hebben.

Er zijn inmiddels andere kaders in de wereld waarin ze hun gedachten kunnen ventileren. Daar hebben ze de kerk niet meer voor nodig.

Daar is hun groep binnen de kerk ook te klein voor geworden. En natuurlijk moet die kerk meer aan het eeuwige Woord gaan werken.

James Kennedy zegt dat de kerk 'een contrasterende gemeenschap' moet zijn, ze heeft eeuwigheidswaarde.

Huppel de wereld met haar sociaal-psychologisch gepraat niet na. De kerk heeft het over evangelie en Gods duurbetaalde liefde als antwoord op schuld. In de kerk hebben we voor de eer van God op te komen. Dat gaat verder dan de integriteit en het in gevaar komen van een mens als Hendrikse en zijn denken.

Waar ik een beetje bang voor ben, is dat we met z'n allen het bestaan van God willen bewijzen. Dat wij het zijn die Hem tegen een Hendrikse en duizenden anderen in de lucht willen houden. Dat kunnen we niet. God is meer dan ik denk. God is God, ook als geen mens besef van Hem heeft of eerbied voor Hem koestert.

Hoe de mensen zich het gods­bestaan voorstellen, daar kun je nog lang en divers over spreken. Dan zit je niet meteen op één lijn. De verleiding is groot om de kerk grondig op te schonen. Maar Jezus heeft ook gezegd dat we tarwe en onkruid samen zullen moeten laten opgroeien tot de oogst. Als je nu al begint uit te trekken, haal je de tere groeikiemen weg.

Barend Weegink is predikant in de Protestantse Kerk Nederland (Katwijk) en algemeen secretaris van de Confessionele Vereniging.